Sanki Hiç Sovyet Olmadı, Hep Kendi Kaldı Tiflis

 Sanki Hiç Sovyet Olmadı, Hep Kendi Kaldı Tiflis

Gülgün Asutay

Tiflis’in en sevdiğim tarafı kozmopolitleşirken özünü kaybetmemesi, Gürcü kültüründen hiç kopmamış olması. Uzun süren katı ve presçi Sovyet periyodu sonrası kısıtlı kaynaklar ile hem kültür mirasına sahip çıkmış hem de yeni düzenlemeler ile gelecek vizyonlarını ortaya koymuşlar. Kent çok büyük bir sahaya yayılmadığı için kısa müddette rahatlıkla gezilebiliyor. Ulaşım kolay ve pratik. Yalnızca biraz Rus alfabesi ile yazılmış isimlere dikkat etmek gerekiyor o kadar.

Gürcistan’ın başşehri Tiflis’in nüfusu bir milyondan biraz ziyade. Kent devletimizde Ardahan yakınından doğup Hazar Gölü’ ne dökülen Kura Nehri’ nin dik yamaçlar arasında kıvrım yaptığı bir noktada kurulmuş. Burası savunulmaya elverişli bir dağ geçidi üzere. Hakikaten Sasani Dönemi’ nde nehir kıyısındaki yamaçlar üzerine kurulmuş olan kalenin o devirdeki ismi “Shuris-tsikhe”; “düşman kıskandıran” üzere bir manaya geliyor. 13.yüzyılda kenti istila eden Moğollar da kalenin zarafetinden etkilenmiş ve buraya Narin Kale ismini vermişler. Bu şık isim günümüze Narikala Kalesi olarak ulaşmış.

Kaleye tırmandığımızda geniş bir bahçe içinde bulunan 12. yüzyıl ürünü Aziz Nikola Kilisesi ile karşılaşırız. Burası kentin en etkileyici panoramik manzaralarından birine sahip. Kura Nehri kıyısı boyunca sıralanmış Gürcü ve Ermeni kiliseleri, hamamlar, ahşap oyma balkonlu konutlar, Barış Köprüsü ve Adalet Sarayı üzere asrî yapılara eşlik ediyor.

Hz.İsa’ nın havarilerinden Aziz Andreas önderliğinde daha bir numara yüzyılda hristiyanlığı kabul etmeye başlayan Gürcüler Kapadokyalı aziz Aya Yorgi’nin akrabası olduğu söylenen Azize Nino’nun önderliğinde külliyen Hristiyan olmuşlar. Beşinci yüzyılda özerkliğini ilan eden kilise kendine has bir litürji oluşturmuş, bilhassa 13. yüzyılda meşhur kraliçeleri Tamara periyodunda altın çağını yaşarken diyaneti mimaride en şık ürünlerini vermiş.

Hristiyan yerküresinin yaşayan en eski cemaatlerinden biri olan Gürcüler resmi ismi ile “Apostolik Otosefal Gürcü Ortodoks Kilisesi’ ne mensuplar. Bir havarinin önderliğinde vaftiz olmak ile gurur duyuyor, geleneklerini himayeye büyük ehemmiyet veriyorlar. Bilhassa Sovyet Dönemi’ nde ihmal edilen kiliselerini 1991 yılında memleket bağımsızlığını kazandıktan sonra itinayla restore etmişler ve eski günlerde olduğu üzere ibadetlerini sürdürüyorlar. Tiflis’ in en büyük kilisesi olan ve ismini Kutsal Topraklar’ da bulunan Zion Dağı’ ndan alan Sioni Katedrali Gürcü Ortodoks Kilisesi’ nin merkezi olarak kabul ediliyor.

Tiflis’ te en çok dikkatimi çeken detaylardan biri de Müslüman, Hristiyan ve Museviler’in tıpkı İstanbul’ da ya da Kudüs’ te olduğu üzere yan yana birlikte yaşamaları ve ibadethanelerinin de birbirine yakın olması oldu. Bir Gürcü Ortodoks Kilisesi olan Sioni ile Ermeniler’in Gürcistan’ daki en büyük kilisesi olan 16. yüzyıldan kalma Noraşen’in arasında yalnızca iki sokak var. Büyük Sinagog buraya 300m. uzaklıkta, Cuma Camii ise yalnızca 600m. uzaklıkta ve hepsi ibadete açık.

Ermenistan ile hudut komşusu olan Gürcistan’ da hatırı sayılır bir Ermeni nüfusu olagelmiş. Burada yaşayan varlıklı bir Ermeni olan Baron Satat 16.yüzyıl başında kiliseyi inşa ettirdiği devir buraya Surp Astvatzatzin (Kutsal Meryem Ana) Kilisesi ismi verilmiş. İsfahan Ermenilerinden Yeni Culfa’lı Nazar Imam’ın 17. yüzyılda gerçekleştirdiği büyük restorasyondan sonra yenilemeler sürmüş. Sovyet Periyodu sonrası tekrar elden geçirilen kilisede ibadet devam ediyor, bugünkü resmi olmayan ismi ise (Noraşen Kilisesi) yenilenmiş manasına geliyor.

Tarihi kent merkezi Kura Nehri’ nin kıyısında ve Narikala Kalesi eteklerinde konumlanmış. Efsaneye nazaran kentin kurucusu Kral Vakhtang’ın şahini bir sülünün peşinde buradaki şifalı suları keşfetmiş. Kral şahininin bulduğu pınarbaşında kurulmasını emrettiği kente sıcak mahal manasına gelen “Tbilisi” ismini vermiş. Safevi yönetimi devrinde termal kaynakların üzerine hamamlar, çabucak yakınına da Jumah (Cuma) Camii ve Orta Asya esintili mavi mozaik çinileri ile Mavi Cami inşa edilmiş.

Kura Nehri’ nin karşı yakası Isani ismi ile biliniyor. Burada sarp bir kaya üzerine 12. yüzyıl ürünü Mtakveli Kilisesi yan alıyor. Bütün kente tepeden bakan bir konumda yer alan bu kilise Meryem Ana’ nın Göğe Yükselişi’ ne adanmış. Kilisenin bulunduğu terasta 1961 yılında Elguja Amashukeli tarafından kentin kurucusu Kral Vakhtang’ın gösterişli bir heykeli dikilmiş.

Bu yakanın en şık yapılarından biri olan Darejan Sarayı 18. yüzyılda periyodun Gürcistan Hükümdarı II. Erekle’nin eşi için Isani Hisarı surları üzerinde yaptırılmış. Kraliçe Darejan Gürcistan Krallığı’nın Rusya tarafından ilhak edilmesini engellemek için çok gayret harcaması ile tanınıyor. Kente hakim bir konumda bulunan sarayının en dikkat çeken öğesi ince dantel üzere işlenmiş ahşap süslemeli balkonu.

Gürcistan İran ile süregelen savaşlar sonrasında kraliçenin bütün engellemelerine karşın 19. yüzyıl başında Rus hakimiyetine girmiş. 19. yüzyıl boyunca Çarlık Rusyası egemenliğinde itibar gören devletin iktisadı de İran ve Orta Asya’ ya yakınlığı sayesinde ticaret ile gelişmiş. Ekim Devrimi sonrasında Gürcüler bağımsızlıklarını ilan etmekle birlikte kısa bir mühlet sonra Sovyetler Birliği’ ne dahil olmuşlar. Bu devirde Avrupa kültürü ile tanışan başşehir Tiflis’ te yeni gelişen semtlerde Rus ve İtalyan mimarların tasarladığı neoklasik şekilde binalar göze çarpıyor.

Kentin çehresi gelişirken bilim ve sanata da ehemmiyet veren Gürcüler 1918 yılında Kafkaslar ortamının birinci geniş ölçekli bilim kurumu olan Tiflis Üniversitesi’ ni kurmuşlar. Rus üniversitelerinde eğitim almış birinci akademisyenler Sovyet devrinde çalışmalarını sürdürürken muvaffakiyetleri ile çok sayıda devlet onur madalyası ile de ödüllendirilmişler. Üniversite şu an beş bin bireye ulaşan akademik takımı ve on sekiz bin kadar talebesi ile yalnızca kesimin değil yerkürenin da saygın eğitim kurumları arasında yan alıyor.

70li ve 80li yıllarda Rusya’ da hakim olan sosyalist modernizm akımının değerli örneklerinden biri olan Siyaset Mektebi Binası Agmashenebeli Caddesi üzerinde bulunuyor. Kentin birçok alanında bu devirde inşa edilmiş değişik yapılar görmek mümkün. Eski Gürcü kiliselerinden esinlenerek tasarlanan Ritüeller Sarayı, Ulusal Bilim Kütüphanesi ve Isani Metro İstasyonu bu akımın en özgün örnekleri arasında.

Gürcüler özgün dizaynlı asrî yapıları tarihi doku içinde değerlendirirken tabiattan da esinlenmişler. Kura nehri kıyısında geniş bir park içinde yan alan Kamu Hizmetleri Binası 2010 yılında hizmete açılmış ve bu vizyonun en şık örneği. Eğimli çatılar ve ağaç kollarını anımsatan sütunlar bana biraz Gaudi’ nin organik dizaynlı yapıtlarını hatırlattı.

1981de açılan Rezo Gabriadze Kukla Oyunu Tiflis’in en sefalı ve özgün kültür adreslerinden biri. Bina birinci bakışta renkli manzarası ve eğik saat kulesi ile masallardan çıkmış üzere duruyor. Yalnızca seksen kişilik küçük bir salonu bulunan bu minik gösterimin kurucusu Rezo Gabriadze Kutaisi doğumlu bir tiyatrocu, müellif ve sinema direktörü. Kuklalar ile daha geniş bir sanatsal söz yeri yakaladığına inanan Gabriadze Stalingrad Savaşı, Baharımın Sonbaharı, Mareşal Fante’nin Elması üzere oyunlarını Rus klasik müzik ürünleri eşliğinde kendi tasarladığı kuklalar ile sergiliyor.

Tiflis’ e kadar gidip hele de bu kadar gezdikten sonra biraz ziyafete ne dersiniz? Tarihi kent manzarasına karşı oturup peynirli ve yumurtalı pide Haçapuri’yi denediğinizde Bafra pidesini hatırlarsanız hiç şaşırmayın. Gürcü mantısı Khinkali de bizim Kayseri mantısının biraz irice versiyonu. Tabakta porsiyon olarak değil tane ile sipariş ediliyor. Nar ekşili fasulye yemeği Lobya ve güveçte kuzu eti ile yapılan Kaşkuşhuli denemeye kıymet gayri alternatifler. Gürcüler taze kişniş çok seviyor. Her yemeğin yanında çeşni olarak görebilirsiniz.

Gürcistan’ın az bilinen özelliklerinden biri yerkürenin en eski şarap üreticilerinden biri olması. Tiflis yakınında bulunan Gadachrili Gora yerleşiminde gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda günümüzden 8000 yıl kadar öncesinde şarap üretimi yapıldığı belirlenmiş. Günümüzde yetiştirilen 521 farklı mahallî üzüm çeşidi arasında Saperavi, Alexandrouli ve Mujuretuli en çok tercih edilenler. Kahtevi nahiyesi bilhassa hafif tatlımsı al şarap üretiminde tezli. Ortamın dağlardan inen mineralli suyunun üzümlere verdiği farklı lezzetin şarabın aromasına yansıdığı söyleniyor. Tiflis’ te damak zevkimize müsait devletimizden de tanıdığımız lezzetli yemekler eşliğinde lokal şarapları tadabileceğimiz çok sayıda restaurant bulunuyor. Ayrıyeten tarihi kent merkezindeki şarap butiklerinden ve havalimanındaki mağazalardan beğendiğiniz çeşitleri hesaplı fiyatlara satın alabilirsiniz.

Kafkas kesiminin sair halkları üzere Gürcüler de savaşlardan ve istilalardan nasiplerini almışlar. Geçmişin kahramanlık hikayeleri devranla halk efsanelerine dönüşerek saza kelama ve danslara yansımış. Kafkas danslarında er güçlü kuvvetli, çevik ve ataktır. Her askerin bir mahareti vardır. Hem aralarında yarışır hem omuz omuza cenk ederler. Her askerin köyünde sevdiği bir kız vardır. İnce, narin, melek üzere hoş, sekmeye çekinerek atar adımlarını. Kız uzaktan sevilir, kavuşmak hayaldir, hele kızı pederinden istemek olmayacak iştir. Kars Kafkas danslarını hatırladınız mı? Tıpkı o denli.. Ne de olsa kapı komşusuyuz. Biz biraz onlar üzere, onlar biraz bizim üzere..

Kafkasların göğsü sert kalbi pamuk Gürcüleri memleketlerine Kartvelia, kutsal saydıkları Toprak Ana’ ya Kartlis Deda diyorlar. Ana memleketleri o danslarında tasvir ettikleri narin şık kızlar üzere nazik, kırılgan öte yandan çelik üzere güçlü, dayanıklı.. Binyıllara meydan okumuş o ananın gözleri gerçekleri görüyor. Dostça geleni kadehindeki şarap ile karşılıyor, misafir ediyor. Gözü kem göreni ise keskin kılıcının gazabı ile.. Bu heykel Tiflis semalarını süsleyen Sololaki tepesine Gürcistan’ın kuruluşunun bin beş yüzüncü yılında yani 1958 yılında dikilmiş. Tacına dikkat edin, bizim kafkas dans kostümlerindeki detaylar ile benzeşmiyor mu?Evet benziyor, komşumuz, kültür paydaşımız Gürcistan. Corona günleri bitsin, dostlukla bizleri bekliyor.

Tiflis’in kışları hayli sert makbul, yazları ise Tolstoy’un romanlarına husus olacak kadar meşhur sıcaklar ile. Bu nedenle Tiflis’i gezmek için bahar ve sonbahar aylarını tavsiye ederim. Ben kasım ayında yaptığım ziyaretten çok keyif aldım. Sonbaharın renkleri eşliğine yaptığım sakin yürüyüşler ile istediğim her bölgesi rahatlıkla gezdim. Moskova Metrosu’ nun küçük bir örneği olan Tiflis Metrosu ile biraz daha uzak aralara ulaşmak ta kolaylıkla mümkün oluyor. Türkiye’nin kuzeydoğu hudut komşusu Gürcistan devletimizden giden ziyaretçilere vize uygulamıyor. Dahası Kıbrıs’ a masraf üzere yalnızca nüfus cüzdanı ile memlekete giriş yapabiliyoruz. Uçuş aralığı kısa, konaklama seçenekleri çok ve fiyatlar umumide münasebetli. Seyahatlerimizi ertelemek zorunda kaldığımız ve toplumsal uzaklığa dikkat etmemiz gereken bu dertli günler geçtikten sonra keyifli bir keşif rotası olarak tavsiye ederim. yeni keşifler için tekrar yollara düşebilmek dileği ile.. #EvdeKal #EvdeKalTürkiye

Yapılan Yorumlar
Bir Yorum Yapın